Nón ngựa Phú Gia – kiệt tác văn hoá từ thời vua Quang Trung

Nón ngựa Phú Gia được nhiều người gọi là “kiệt tác” của nón lá. Bởi đây là một sản phẩm thủ công mỹ nghệ độc đáo và mang đậm dấu ấn văn hóa, lịch sử trong suốt chiều dài phát triển từ thời vua Quang Trung tới nay. Nón ngựa biểu trưng cho sự mạnh mẽ, uy nghiêm của con nhà võ. Khi nhắc đến nón ngựa, người ta thường liên tưởng đến hình ảnh đội quân Tây Sơn thần tốc.

Nguyên liệu chính làm ra chiếc nón ngựa độc đáo

Ở làng nón ngựa Phú Gia, người dân sử dụng 3 nguyên liệu chính là lá kè (lá cọ), cây giang và rễ dứa.

Lá kè

Trong đó lá kè dùng để lợp nón, lá kè phải là lá không quá non, không già quá. Lá kè được tìm mua từ vùng núi Vĩnh Thạnh, Gia Lai. Sau đó lá phải được mang đi phơi nắng rồi sấy qua lửa than. Sau đó lại đem đi phơi sương để lá kè có độ dẻo dai nhất định. Người thợ dùng kéo chuyên dụng có bản mỏng, lưỡi dài để cắt lá thành từng miếng nhỏ theo chiều cao nón.

Cây giang

Cây giang được sử dụng để làm phần sườn của nón ngựa. Người làm nón thường phải tìm lên vùng An Tượng để chặt cây giang tươi mang về. Hoặc có thể tìm mua ở chợ nón lớn nhất Bình Định – chợ Nón Gò Găng. Cây giang được nạo sạch vỏ, phơi khô, chẻ thật nhỏ và đều. Những chiếc nón ngựa thường có đường kính gần 50 phân. Độ xiên góc của nón rơi vào khoảng 120 độ. Rễ dứa được chọn là loại rễ cắm sâu trong đất khoảng 3 năm thì sẽ có độ bền chắc, không bị mối mọt. Rễ dứa được dùng để làm sòi và làm vành nón.

Rễ dứa

Với truyền thống xưa, người dân làng nghề sẽ sử dụng phần tơ của lá cây dứa sau khi ngâm nước vài ngày đem phơi để chằm nón. Tuy nhiên hiện nay với sự phát triển thì sợi cước nhỏ đã được thay thế để tạo đường nét sắc sảo hơn. Chằm vào sườn nón thì chỉ chằm sẽ nằm dưới mí lá. Nên nhìn bên ngoài sẽ không thể thấy đường chằm. Đây cũng là một công đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo của người thợ làm nón. Bên trong nón sẽ được những người nghệ nhân làm nón ngựa thêu hoa văn, lá. Hay chim trĩ, long, lân, quy, phụng với nhiều màu sắc hài hòa.

Làng nghề nón ngựa Phú Gia là một trong những niềm tự hào của người dân Phú Gia, Bình Định

Làng nghề nón ngựa Phú Gia là một trong những niềm tự hào của người dân Phú Gia nói riêng. Và người dân Bình Định nói chung. Đây là một sản phẩm ghi dấu ấn với sự hình thành và phát triển của Bình Định. Là một sản phẩm chứa đựng giá trị lịch sử và văn hóa lâu đời của người dân Bình Định. Làng nghề nón ngựa Phú Gia dần trở thành một điểm đến du lịch. Nơi đây không chỉ mang đến sự tò mò cho du khách Việt mà còn có cả những du khách nước ngoài.

The post Nón ngựa Phú Gia – kiệt tác văn hoá từ thời vua Quang Trung appeared first on .

Từ chiếc nón cho vua, quan

Cách TP Quy Nhơn khoảng 35 km về hướng Bắc, làng nón ngựa Phú Gia thuộc thôn Phú Gia, xã Cát Tường, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định có tuổi đời gần 400 năm.

Các họa tiết thêu trên nón ngựa cũng khác nhau, tương ứng với chức vụ, phẩm hàm của từng người đội. Sau này, hình ảnh các lý trưởng, chánh tổng ngồi trên lưng ngựa. Đội nón ngựa bịt bạc trên các nẻo đường làng đã trở thành ký ức ở các làng quê Bình Định trước những năm 1945.

Nón ngựa Phú Gia được kết cấu rất đặc biệt, lại vô cùng bền chắc. Nón được kết thành 10 lớp, nguyên liệu làm nón là lá kè (lá cọ) mọc tự nhiên trong rừng núi Bình Định. Ống giang (cật), rễ dứa. Lá kè làm nón không được quá già hoặc quá non. Đem phơi nắng, phơi sương để lá vừa khô vừa có được độ mềm dẻo cần thiết. Rễ dứa phải là loại rễ đã nằm trong lòng đất 2 – 3 năm, có độ bền chắc, đàn hồi tốt.

Nghề làm nón công phu

Có đến 10 công đoạn làm ra nón ngựa, từ tạo sườn cho đến thêu thuyền, kết lá… Hoa văn trên nón ngựa đa số là các hình ảnh mang đậm bản sắc người Việt. Như: Đám mây, long-ly-quy-phụng, hoa sen, bầu rượu…

Nón ngựa Phú Gia được làm thủ công với nhiều công đoạn công phu. Mỗi công đoạn lại yêu cầu cách thức khác nhau. Vì thế, người làm nón phải có sự tinh tế, dứt khoát, khâu nào ra khâu đó. Nếu như khâu nào làm không tỉ mỉ thì sẽ ảnh hưởng đến giá trị chiếc nón”, cụ Lan cho hay.

Mỗi chiếc nón ngựa nếu làm đủ các công đoạn sẽ có độ bền sử dụng 150 đến 200 năm. Hiện nhiều chiếc nón ngựa của 200 năm trước vẫn còn được lưu giữ tại thôn Phú Gia. Mỗi thế hệ gia đình làm nghề chằm nón ở Phú Gia đều giữ lại ít nhất 1 cặp nón ngựa. Bao gồm nón nam và nón nữ để làm kỉ vật. Trong đó, có gia đình vẫn còn giữ 4 cặp nón ngựa có tuổi từ đời 100 đến 200 năm.

Linh động “giữ lửa” cho làng nghề

Làng nón ngựa Phú Gia hiện nay có khoảng hơn 200 người sống bằng nghề làm nón. Theo nhiều nghệ nhân trong làng, vì người mua chủ yếu là khách du lịch để về làm kỷ niệm. Vậy nên ngoài những chiếc nón ngựa truyền thống, làng nghề Phú Gia ngày nay còn chế tác ra nhiều loại nón cách tân hơn.

Do vậy, hiện nhiều người làm nón ngựa Phú Gia đã cách tân chiếc nón ngựa truyền thống. Trở thành một sản phẩm dễ làm, ít tốn thời gian, nguyên vật liệu dễ tìm hơn. Người làm nón chỉ giữ lại những công đoạn chính trong quy trình làm nón ngựa truyền thống. Một số nguyên liệu làm nón cũng được thay đổi để phù hợp với xu hướng thị trường.

“Những năm trước, nghề làm nón ngựa ở Phú Gia gặp khó khăn do chỉ quanh quẩn các mối hàng quen. Nhờ người làng vững lòng giữ nghề nên nay nón ngựa lại thành “của hiếm”. Hơn nữa nhờ chính quyền địa phương chú trọng đầu tư, quảng bá hình ảnh làng nghề. Nhờ vậy nên nón ngựa Phú Gia có thêm nhiều người biết tới. Do vậy, 5 năm qua, đơn đặt hàng ở làng nón ngựa Phú Gia liên tục tăng.

Ngày nay, chiếc nón ngựa Phú Gia không chỉ thu hút du khách trong nước. Mà cả du khách nước ngoài.

Theo Báo người lao động

The post Nét văn hóa, tinh hoa Bình Định qua chiếc nón ngựa phú gia Cát Tường appeared first on .

Làng nghề nón lá – nón ngựa Cát Tường

Hiện nay, ở Cát Tường có khoảng 120 hộ có nghề làm nón ngựa. Ngoài Phú Gia, những thôn lân cận như Kiều Đông, Xuân Quang cũng làm, tuy nhiên chủ yếu vẫn là ở Phú Gia, với khoảng 70 – 80 hộ làm, chiếm 10% tổng số hộ của thôn.

Một chiếc nón ngựa thường phải qua bốn công đoạn

Tạo sườn mê

Rễ cây giang lấy từ trên núi đem phơi khô, chẻ thành những sợi nhỏ mỏng như sợi cước. Cách thức đan nang theo kiểu đan giỏ, các lỗ nang có hình lục giác tạo thành một miếng mê lớn.

Thắt nang sườn

Đặt miếng mê lên khuôn nón mẫu, khâu vành nang dưới cùng để tạo sườn hình nón. Tiếp đến là khâu sườn đứng và sườn ngang bằng các sợi giang có kích cỡ như sợi tăm. Hai công đoạn làm sườn nón này phải do những người thợ chuyên nghiệp thực hiện để cho những người thợ làm nón bình thường thực hiện tiếp các công đoạn sau.

Thêu hoa văn trên sườn

Thông thường được thêu hoa văn theo các đề tài long, lân, quy, phụng; lưỡng long tranh châu; mai lan cúc trúc; câu thơ; câu đối hoặc những cảnh vật trên nang sườn.

Công đoạn cuối cùng là lợp lá chằm chỉ.

Xếp chồng mép mí lá bủa (xòe) đều xung quanh sườn nón từ đỉnh xuống. Chằm (khâu) lá vào sườn nón, chỉ chằm nằm dưới mí lá nên nhìn bên ngoài không thấy đường chằm.

Chằm xong, người thợ cắt bỏ những sợi chỉ thừa dính trên bề mặt nón và không quên trang trí một đùm chỉ ngũ sắc ở đỉnh nón.

Mỗi công đoạn, thường được chuyên môn hóa cho từng người trong gia đình. Và mỗi một gia đình như là một công xưởng có bộ máy điều hành sản xuất. DASAQUE

The post Làng nghề sản xuất nón lá – nón ngựa Cát Tường appeared first on .